Xiva — Turk dunyosining poytaxti

Xiva — Turk dunyosining poytaxti

Xiva Markaziy Osiyoning g‘arbida, Orol dengizining janubida, Amudaryo daryosining janubiy deltasi hududida joylashgan Xorazm vohasining eng qadimiy va yirik shahar markazlaridan biri hisoblanadi. Bu yerda Qizilqum cho‘li boshlanadi.

Xiva — o‘zining osoyishtaligi bilan hayratga soladigan muzey-shahar, u cho‘l bag‘rida joylashgan O‘zbekistonning durdonasi hisoblanadi. Bir vaqtlar bu yer orqali Buyuk Ipak yo‘li karvonlari o‘tgan. Xiva shuningdek Xiva xonligining poytaxti bo‘lgan.

Xivaga kelganingizda, o‘zingizni haqiqiy o‘rta asr shahrida his qilasiz — zamonaviylikdan faqat elektr simlari mavjudligi seziladi. Tosh yo‘lakli ko‘chalar, loydan qurilgan masjidlar, nafis naqshlar va ulug‘vor qal’a devorlari hatto eng tajribali sayyohni ham hayratda qoldiradi.

Eski shahar 26 gektar maydonni egallaydi va UNESCO Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.

Islom Hamkorlik Tashkilotining (OIC) Boku shahrida o‘tkazilgan XI sessiyasi doirasida Xiva 2024-yilda Islom dunyosining turistik poytaxti deb e’lon qilingan.

Mashhur diqqatga sazovor joylar

Qadimiy Xiva UNESCO Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Bu degani, barcha tarixiy obidalar xalqaro tashkilot tomonidan himoya qilinadi.

Xivada TOP diqqatga sazovor joylar

Ichan-Qal’a devorlari, Xiva

Ichan-Qal’a Xivaning eng asosiy tarixiy markazi hisoblanadi. Bu baland mudofaa devorlari bilan o‘ralgan qadimiy qal’adir. Ichan-Qal’a 26 gektar maydonni egallaydi. Hozir bu yerda 300 ga yaqin oila yashaydi, ularning aksariyati avloddan-avlodga hunarmandchilik bilan shug‘ullanuvchi ustalardir.

Qal’a hududida Davlat tarixiy-arxeologik muzey-qo‘riqxonasi joylashgan. Xivaning barcha muhim tarixiy obidalari aynan Ichan-Qal’a ichida joylashgan.

Qal’a qurilishi 1598-yilda boshlangan. Hozirgi kungacha saqlanib qolgan ko‘p binolar XVIII–XIX asrlarda qurilgan, lekin undan ham qadimgilari mavjud. Olimlar fikricha, Ichan-Qal’a V asrga oid qadimiy qal’a o‘rnida barpo etilgan.

Ichan-Qal’a devorlari alohida diqqatga sazovor joy hisoblanadi.

  • qalinligi: 5–6 metr

  • balandligi: 8–10 metr

  • uzunligi: 6250 metr

Shimoliy darvoza tomondan devorga chiqib, Ichan-Qal’ani yuqoridan tomosha qilish mumkin. Bu yerda bir nechta darvozalar va mudofaa minoralari saqlanib qolgan. Eng mashhurlari:

  • Ota darvoza (asosiy darvoza)

  • Bog‘cha darvoza

  • Tosh darvoza

  • Pahlavon darvoza

Kalta Minor minorasi

Kalta Minor shaharning eng mashhur ramzlaridan biridir. O‘zbek tilidan tarjima qilinganda “kalta minor” — “past minora” degan ma’noni anglatadi.

Qurilish tashabbuskori Muhammad Aminxon rejasiga ko‘ra minora balandligi 70–80 metr bo‘lishi kerak edi va u musulmon dunyosidagi eng baland minora bo‘lishi rejalashtirilgan.

Ammo 1855-yilda, minora balandligi taxminan 29 metrga yetganda, qurilish to‘xtatilgan. Tarixchilarning aytishicha, bunga Muhammad Aminxonning vafoti sabab bo‘lgan.

Minora ko‘k, yashil va oq rangli majolika hamda koshinlar bilan bezatilgan. Bugungi kunda Kalta Minor Markaziy Osiyodagi eng chiroyli minoralardan biri hisoblanadi.

Muhammad Aminxon madrasasi

Muhammad Aminxon madrasasi 1855-yilda qurilgan va Kalta Minor yonida joylashgan. Madrasa qurilishi minora qurilishi bilan bir vaqtda olib borilgan.

Bu madrasa Xivadagi eng katta madrasa hisoblanadi va boshqa madrasalarga qaraganda ancha boy bezatilgan.

Madrasada:

  • 125 ta hujra bo‘lgan

  • ularda 260 talaba yashagan

Hujralarning o‘ziga xosligi — ikki qavatli tuzilishga ega ekanligidir.

Hozir bu madrasa binosida mehmonxona va kafe faoliyat yuritadi.

Kunya-Ark

Kunya-Ark — qal’a ichidagi yana bir qal’a. U 1688-yilda Ichan-Qal’a devorlari ichida qurila boshlagan.

Bu joy Xorazm xonlarining qarorgohi bo‘lgan. Bu yerda quyidagilar joylashgan:

  • yozgi va qishki masjidlar

  • xon devonxonasi

  • qabulxona

  • haram

  • zarbxona

  • xo‘jalik binolari

Islom Xo‘ja majmuasi

Islom Xo‘ja majmuasi madrasa va minora majmuasidan iborat bo‘lib, 1910-yilda qurilgan.

Madrasa Xiva hukmdori Asfandiyorxonning bosh vaziri Islom Xo‘ja sharafiga bag‘ishlangan.

Bino XIV asr me’morchiligi an’analarida qurilgan.

Minoraning balandligi 56 metr bo‘lib, u Xivadagi eng baland minora hisoblanadi va eski shaharning deyarli hamma joyidan ko‘rinadi.

Juma masjidi

Dastlabki Juma masjidi bu yerda X asrda qurilgan. Hozirgi masjid esa XVIII asr oxirida barpo etilgan.

Masjid o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi:

  • unda portal ham, gumbaz ham yo‘q

Masjid ichida 213 ta yog‘och ustun mavjud bo‘lib, ular tomni ko‘tarib turadi.

Shulardan 21 tasi X–XII asrlardan saqlanib qolgan.

Masjidning eng qadimiy o‘ymakor eshiklari 1316-yilda yaratilgan.

Pahlavon Mahmud maqbarasi

Pahlavon Mahmud maqbarasi Xiva aholisi uchun muqaddas ziyorat joyidir.

XII–XIII asrlarda yashagan Pahlavon Mahmud xalq qahramoni bo‘lgan. U hunarmandlar oilasidan chiqqan va jasorati bilan mashhur bo‘lgan.

U vafot etganidan keyin odamlar uning qabrini ziyorat qila boshlagan. Keyinchalik bu yerda masjid va sufiya xonaqohi qurilgan.

Bu yerga zodagon hukmdorlar ham dafn etilgan.

1913-yilda Qur’on tilovat qiluvchilar uchun xonalar va ayvonlar qurilgan.

Bugungi kunda ham yuzlab ziyoratchilar bu yerga tashrif buyuradi.

Tash-Hovli saroyi

Tosh-Hovli saroyi Xiva hukmdorlarining asosiy saroyi bo‘lgan. U 1838-yilda Allakuli Xon tomonidan qurilgan.

Saroy:

  • freskalar

  • o‘ymakor naqshlar

  • ganch bezaklar

bilan bezatilgan.

Saroyda:

  • xonning yashash xonasi

  • ayollar uchun alohida qism

  • mehmonxona hovlisi

  • rasmiy marosimlar zali

  • sud zali

  • xizmatkorlar xonalari

mavjud bo‘lgan.

Said Allouddin maqbarasi

Said Allouddin maqbarasi Xivadagi eng qadimiy inshootlardan biridir.

Maqbara XIV asrda qurilgan, 1825-yilda esa katta restavratsiya ishlari amalga oshirilgan.

Said Allouddin Payg‘ambar Muhammadning qarindoshi va mashhur voiz bo‘lgan.

Tez orada bu joy musulmon ziyoratchilar markaziga aylangan va bu an’ana bugungi kungacha davom etmoqda.

Muzeylar

Al-Xorazmiy va Beruniy nomidagi Xorazm tarixi muzeyi — eng ko‘p tashrif buyuriladigan muzeylardan biri. Bu yerda Qo‘yirilgan qal’a va Tuproqqal’a arxeologik qazilmalaridan topilgan eksponatlar namoyish etiladi.

Muzeyda:

  • qadimiy qo‘lyozmalar

  • Xorazm ma’budasining haykal nusxasi

  • qadimiy keramika qoplamalari

va boshqa ko‘plab eksponatlar mavjud.

Xorazm amaliy san’at va turmush muzeyida:

  • zargarlik buyumlari

  • keramika

  • yog‘och o‘ymakorligi

  • mis tangalar

  • XVIII–XIX asr idishlari

namoyish etiladi.

Hunarmandchilik muzeyi XIX–XX asr hunarmandlarining asarlari bilan mashhur. Bu muzey O‘zbekistonda yagona hisoblanadi.

Bu yerda temirchi qanday qilib ko‘za yasashini ham ko‘rish mumkin.

Xorazm musiqa san’ati tarixi muzeyi esa milliy musiqa asboblari va mashhur san’atkorlar haqida ma’lumot beradi.

Shuningdek, Xivada quyidagi muzeylarni ham ziyorat qilish mumkin:

  • Tabiat muzeyi

  • Keramika muzeyi

  • Xiva xonligi tarixi muzeyi

Xiva teatrlari

Xivada ikkita teatr mavjud.

Eng mashhuri — Agahiy nomidagi Xorazm musiqali drama teatri. U 1933-yilda havaskor san’at to‘garagi sifatida tashkil etilgan. Teatr sahnasida o‘zbek va jahon klassik asarlari sahnalashtiriladi. Spektakllar o‘zbek tilida namoyish etiladi.

Qo‘g‘irchoq teatri esa nafaqat bolalar, balki kattalar uchun ham qiziqarli.

Teatr 1993-yilda tashkil etilgan va spektakllari so‘zsiz ham tushunarli bo‘lishi bilan mashhur.

Eng mashhur spektakllar:

  • “Xon qabuli”

  • “Xiva lazgisi”

Xivada shopping

Xivada shopping qilish — bu:

  • milliy suvenirlar

  • matolar

  • zargarlik buyumlari

  • pichoqlar va xanjarlar

  • keramika

xarid qilishni anglatadi.

Bularning barchasini Ichan-Qal’a ichidagi ko‘plab suvenir do‘konlarida topish mumkin.

Milliy muhitni ko‘rishni istasangiz, shahar bozoriga tashrif buyuring. Bu yerda mahalliy aholi oziq-ovqat va kiyim-kechak xarid qiladi.

Xivada ovqat

Xivada ovqatlanish alohida zavq bag‘ishlaydi.

Bu yerda Xorazm milliy taomlari taqdim etiladi:

  • Shivit oshi – ukropli xamirdan tayyorlangan yashil lag‘mon va sabzavotli sous bilan beriladi.

  • Tuxum barak – ichiga xom tuxum solinib pishiriladigan chuchvara turi.

Bu va boshqa o‘zbek milliy taomlarini quyidagi restoranlarda tatib ko‘rish mumkin:

  • Shiva Moon

  • Yasavulboshi

  • Caravan

Vegetarian taomlar

Xivada maxsus vegetarian restoranlar yo‘q. Ammo o‘zbek oshxonasi kafelarida go‘shtsiz taomlarni topish mumkin.

Kofe va nonvoyxonalar

Xivada maxsus kofe shoplar yo‘q, ammo ko‘plab kafe va restoranlarda kofe taqdim etiladi.